Çin Tiyatrosu- Zaju, Nanxi, Chuanqi ve Pekin Operası

Çin tiyatrosu türleri
Geleneksel Çin Tiyatrosu görkemiyle sahnelerde

Tiyatro Çin’de geç olgunlaşmıştır, ilk tiyatro oyunu 13. yy’da yazılmıştır. Buna karşın Çin Tiyatrosu erken dönem örnekleri oldukça yetkin eserlerdir. Köklü bir sözlü edebiyat geleneğinin Çin Kültürü’nde önemli bir yer teşkil etmesi tiyatronun gelişimini hızlandırmıştır. 11. ve 12. yy’lardan başlayarak farklı makamlarda okunan(zhugong diao) ve lavta(pipa) çalan bir sanatçı eşliğinde söylenen dizi şiirler veya ileride guci’lerin doğmasına yol açacak davul ve kemanla ritmlendirilen savaş anlatıları ortaya çıkmıştır.

Geleneksel Çin Tiyatrosu

Songlar dönemi elit semtlerde gelişen sanat etkinliklerine sahne olur. Şarkılı baleler, gölge tiyatroları, kukla tiyatroları, halk masalcılarının güldürüleri ve pandomimleri… Çin Tiyatrosu bu hareketli dönemde karakteristik çizgilerini oluşturur; art arda gelen, şarkılı şiirler ve sözlü konuşmalardan oluşan bölümler, kalıplaşmış hareketler ve sahne oyunları, görevi önemli anları vurgulamak olan orkestra.

Geleneksel Çin Tiyatrosu Yuan Hanedanı döneminde(1279-1368) doruk noktasına ulaştı. O dönemde eş zamanlı olarak devam eden iki üslup tiyatroya hakim oldu; Çin’in kuzeyinde güçlü yapılı, şiirsel ritmli, evrensel karakterler yaratan Zaju ve güneyde katı bir yapıya sahip olmayan, müzik eşliğinde sergilenen Nanxi.

Çin Tiyatrosu sonraki dönemlerde iki karşıt akımın etkisi altına girdi. Oyunu oluşturan metnin edebi yetkinliğine önem veren, dramatik eylemi sınırlayan Chuanqi ve sahne üstündeki jestlerin ustalıklı inceliğe ulaşmasına ve basit-sürekli bir müziğin ritmini oyun süresince sürdürmesine izin veren Pekin Operası. Avrupa tarzı tiyatro ise ülkeye 1922 yılında girebildi. Huaju türünün en önemli eseri Cao Yu’nun 1933’te yazdığı Leiyü(Fırtına) adlı oyundur. Aydın kesim bu modern yaklaşıma rağbet etse de halk daha çok geleneksel tiyatronun örneklerini tercih eder.

Batı Pavyonu-Zaju

Zaju tiyatrosunda, oyun kişileri ve diyaloglar gerçekçidir, ele alınan konular evrensel bir nitelik taşır.

Zaju “karışık parçalar” anlamına gelse de tiyatro türü olarak oldukça kalıpsaldır. Dört perde yapısına kimi zaman kısa bir beşinci perde eklenir. Şarkılı bölümler önemlidir, oyunun tek başrol oyuncusu tarafından sahnelenir. Ezgiler kesin kurallarla belirlenir; her perde için tek usul(diao), tüm ezgiler için tek makam(taoshu) uygundur. Song hanedanlığı döneminde sadece ezgiler kaleme alınmıştır, diyaloglar doğaçlamadır. Yuanlar Çağı’nda diyalog ve monologlar giderek ön plana çıkar.

Zaju türünün ilk önemli yazarı Guan Hanging 1230-1300 yıllarını arasında yaşamıştır. Kendisi de bir oyuncudur, canlı diyaloğun önemini kavrar. Törelere ilişkin komediler, tarihi oyunlar, adalet mekanizmasını irdeleyen dramaları mevcuttur. Eserlerinde o dönemin toplumsal özellikleri açıkça görülebilir. Başrol oyuncuları genellikle kadındır; genç, alçakgönüllü, eziyet çeken, yürekli kadınlar.

En parlak Zaju örneği, Xi Xiang Ji’nin Batı Pavyonu Romansı oyunudur. Wang Shifu tarafından 13. yy’da yazılmış romantik bir oyundur. Oyunda yüksek sınıftan bir genç kız bir bakanın oğluyla evlendirilmek istenir. Oysa genç kız yoksul bir delikanlıya aşıktır. İki gencin aşkları diğerleri tarafından engellenir. Sonu gelmez buluşmalar ve ayrılmalar… Bu öyküde kullanılan şarkılar bugün bile Çin’de oldukça sevilmektedir.

Zajuların konuları genelde Song dönemi dışavurumcularının efsanevi kaynağı Huabenler’den alınmadır. Tarihi konular da mevcuttur. “Yağmurda Ihlamur Ağacı” oyunu(yazarı Bo Renofu) An Lushan Ayaklanması esnasında imparator Xuanzong’un gözdesi Yong Guifein’in dramına odaklanmıştır. Kadın beyaz ipek eşarbı ile kendisini asmaya zorlanır.

Zaju türü Ming Hanedanlığı döneminde geriler, seyirciler Chuanqi türünün oyunlarını tercih etmeye başlar.

Lavtanın Öyküsü-Nanxi

Çin’in güneyinde müziğe öncelik veren bir tiyatro türüne rastlanır, bu kuzeyin gerçekçiliğinden farklıdır, hatta onun karşıtıdır.

Nanxi oldukça serbest bir türdür, perde sayısı değişkendir ve elli perdelik oyunlar bile vardır. Ezgiler sadece başrol oyuncusunun tekelinde değildir, değişik karakterlerce seslendirilir. Günümüze kalan 170 oyundan 12’si eksiksizdir ve 5 tanesi hala sahnelenir. Dördünün yazarı belli değildir.

  • “Beyaz Tavşan”
  • “Ayın Selamladığı Pavyon”
  • “Tahta Topluiğne”
  • “Öldürülen Köpek”
  • “Lavtanın Öyküsü”-Gao Ming

Lavtanın Öyküsü(Pipaji) 1350 yılında yazılmıştır. Eşlere ve gelinlere örnek olan bir genç kadının eğitici hikayesi 42 tablo ile anlatılır. Genç kadının kocası bir devlet sınavına katılacağını söyleyerek evlendiklerinin ertesi günü kadını terk eder. Koca sınavı başarır, başbakan onu kızıyla evlendirmek ister. Terk edilen genç kadın kocasının yoksul düşen annesi ve babasına bakar ve öldüklerinde onlara uygun bir cenaze töreni düzenleyebilmek için saçlarını kesip satar. Genç kadın zorluklar yaşamaya devam eder, sokaklarda lavta çalarak dilencilik yapar. Kocasına kavuştuğunda hikayesini dinleyen imparator tarafından sadakati yüzünden ödüllendirilir.

Nanxi, Zuju tiyatrosuna rakip olarak ortaya çıkmıştır. Şiir ve müzik ağırlıklıdır. Daha sonra, sahnede dramatik bir entrikanın sergilenmesini gerektirmeyen Chuanqi biçimine evrilir.

Şakayıklar Pavyonu-Chuanqi

Chuanqi seyirciyi duygulandıran bir tiyatro türüdür, müzik tutkunlarına da hitap eder.

Ming Hanedanlığı döneminde Nanxi bir evrim geçirir, yeni bir biçim almaya başlar. Yeni tür dört yüzyıl egemen olacaktır. Chuanqi, biçimsel güzelliği arar, duyguların inceliğini ifade eder. Kullanılan şarkı üslubu kunqu tarzıdır. İlk Chuanqi örneğini 1550 yılında Wei Lanfu vermiştir. Bu partisyonun özelliği oyuncuların cinsiyeti fark etmeksizin kadın sesini andıran tiz bir erkek sesini ön plana çıkarmasıdır.

Chuanqi oyunlarından üçü hala repertuardadır;

  • “Sonsuz Hayatın Sarayı”-Hong Sheng, 1688
  • “Şeftali Çiçekli Yelpaze”-Kong Shangren,1699
  • “Şakayıklar Pavyonu”-Tang Xianqzu, 1598

Şakayıklar Pavyonu’nda 55 perde bulunur, düşte yaşanan ve ölümden güçlü bir aşk hikayesi işlenir. İyi bir ailenin kızı, ilkbaharda bir gün, düşünde yakışıklı bir öğrenciyi görür. Öğrenci Şakayıklar Pavyonu’nda ona aşkını ilan eder, günün birinde geleceğini söyleyerek ayrılır. Genç kız melankolik bir bekleyişe girer, sonunda ömrü tükenir. Mezarının üstüne bir resmi koyulur. Mezardan geçen bir delikanlı resmi görür ve kızın düşünde gördüğü kız olduğunu anlar. Aralarındai sevda o denli güçlüdür ki kız hayata geri döner ve evlenirler.

Ming Hanedanlığı döneminde Chuanqi hoşça vakit geçirten ve serbest bir türe dönüştü, geniş kitlelere ulaştı. Di tangxi denilen bölgesel tiyatrolarda sahnelendi ve halk tiyatrolarına ön ayak oldu.

Çin Tiyatrosu-Pekin Operası

Pekin Operası bir halk sanatıdır, renkli bir gösteridir. Dramatik yönü oldukça güçlüyken, simgeci yanı Çin Kültürünün derinliklerini yansıtır.

Jiangxi(Pekin Operası) 19. yy’da gelişmiştir. Şarkı eşliğinde oynanan birçok yerel tiyatro türünün(kuzeyde xsipi, güneyde erhaong tiyatrosu) bir birleşimidir. Gösteri ön plandadır; şarkı, diyalog, simgesel hareketler, akrobatik savaş sahneleri. Müzik basittir; tahta nefesliler, yaylı çalgılar ve vurmalı çalgılardan oluşur.

Pekin Operası’nda tüm oyuncular erkektir. Belli dört tip oyuncu vardır; aydın erkek, savaşçı erkek, kadın ve deli. Köstümler Ming Hanedanlığı dönemini yansıtır. Oyuncular yüzlerini aşırı derecede boyar, mimikleri oynadıkları kişiliğin ruhsal yapısını yansıtır. Romanlar, aşk serüvenleri, polisiye konular repertuarı oluşturur.

Japon Tiyatro Türleri

Pekin Operası’nın en başarılı yazarı Chang Zhanggeg’tir(1811-1880). Ön plana çıkan oyuncular ise erkek rollerine çıkan Zhou Xinfang ce kadın rollerinin ustası Mei Zandang’tır. Bertolt Brecht bu iki oyuncunun tekniklerini gözlemler, “yabancılaştırma” kavramını geliştirir. Oyuncunun sahnede canlandırdığı kişiye eleştirel bakışı ve dramatik yanılsama mekanizması… Brecht ayrıca bir 14. yy. Zaju oyunu “Tebeşir Dairesi”nden (Li Qianfu) esinlenen en bilinen oyunu “Kafkas Tebeşir Dairesi”ni kaleme almıştır.

Mao Zedung ve komünist aydınlar yeni bir Pekin Operası düşüncesini savunmuşlardır. İlk eser “Beyaz Saçlı Kız” ortaklaşa bir üretimdir. Oyun sınıf savaşımını anlatır.

Pekin Operası yeni bir atılım içerisine girmiş, Kanton tiyatrosu gibi yerel tiyatroların yenilenmesini sağlamıştır.

Yorum Yazınız